Ertaş ÇAKIR

Bilge Kağan, Göktürk Devleti’nin ikinci kağanlığı döneminde (M.S. 683-734) hüküm süren önemli bir liderdir. Göktürk Kağanlığı’nın en bilge ve vizyoner hükümdarlarından biri olarak bilinir. Bilge Kağan, Orhun Yazıtları’nda ifade edilen fikirleriyle Türk milletine düzenli bir devlet yapısı, adalet sistemi ve yasalar bırakmıştır. Bu yasalar, Türklerin tarih boyunca geliştirdiği töre (Türk töresi) sistemine dayanır.
—
Türk Töresi: Yasaların Temeli
Türklerde yazılı yasalardan önce, toplumun yaşamını düzenleyen bir sözlü hukuk sistemi olan töre vardı. Töre, Türk devletlerinin hukuk sisteminin temelini oluşturmuştur. Bilge Kağan döneminde, bu töreler düzenlenmiş, geliştirilmiş ve devletin resmi işleyişinde etkili bir şekilde uygulanmıştır.
Töre’nin Temel İlkeleri:
1. Adalet (Könilik): Tüm bireylerin eşit bir şekilde yargılanması.
2. Eşitlik (Tüzlük): Halk arasında sosyal eşitlik ve fırsat eşitliği sağlanması.
3. Zarar Vermeme (Uzluk): Toplumda bireylerin birbirine zarar vermemesi.
4. İnsanlık (Kişilik): İnsan onuruna saygı duyulması.
—
Bilge Kağan’ın Yasaları
Bilge Kağan döneminde, törelerin yazıya geçirilmesi ve devlet yönetiminde bu ilkelere uyulması bir zorunluluk haline getirilmiştir. Orhun Yazıtları’nda, Bilge Kağan’ın halkına şu mesajları içeren yasalar ve ilkeler yer alır:
1. Halkın Refahını Sağlama:
Bilge Kağan, halkın ekonomik ve sosyal refahını artırmayı bir liderin en büyük sorumluluğu olarak görmüştür. Yazıtlarında, halkının aç ve çıplak kalmaması için düzenlemeler yaptığını ifade eder.
2. Adaletin Sağlanması:
Hükümdarın halkına karşı adaletli olması gerektiğini vurgulamıştır. Bilge Kağan, liderlerin keyfi davranmasını değil, yasaların adalet ilkelerine dayanmasını istemiştir.
3. Devletin Birliği ve Düzeni:
Türk devletlerinde kağanlık düzeni, halkın birlik ve beraberliğini sağlamaya yönelik olarak geliştirilmiştir. Yazıtlarda, Türklerin bölünmemesi gerektiği vurgulanır.
4. Vergi Sistemi ve Ekonomi:
Göktürk Devleti’nin vergi sistemine dayalı ekonomik düzeni, Bilge Kağan’ın halkın ihtiyaçlarını gözeten reformlarıyla desteklenmiştir.
5. Barış ve Savaş Yasaları:
Türklerde töreye göre savaş meşru bir araçtı, ancak gereksiz savaşlardan kaçınılması gerektiği yazıtlarda belirtilmiştir. Bilge Kağan, halkını gereksiz kayıplardan korumak için barışın önemine dikkat çekmiştir.
—
Orhun Yazıtları’nda Geçen Önemli Hukuk Mesajları
Bilge Kağan’ın Orhun Yazıtları’nda halkına hitaben söylediği şu sözler, onun yasalarının temelini ve liderlik anlayışını açıkça ortaya koyar:
> “Üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe, Türk milleti, ilini (devletini) töreni (yasalarını) kim bozabilir?”
Bu ifade, Türk milletinin töreye (yasalara) bağlılığının önemini ve devletin sürekliliği için yasal düzenin gerekliliğini vurgular.
—
Türk Yasalarının Mirası
Bilge Kağan’ın koyduğu yasalar ve ilkeler, Türk devlet geleneği üzerinde büyük bir etki bırakmıştır. Daha sonraki Türk devletlerinde (Selçuklu ve Osmanlı) de töreye dayalı hukuk sisteminin izleri görülmüştür. Töre, Türk devletlerinin hem geleneksel hem de modern hukuk sistemlerinin temelini oluşturmuştur.
Bilge Kağan’ın bu yasaları ve reformları, Türk milletinin birlik ve düzen içinde yaşamasını sağlamış ve Türk devlet anlayışının temel taşlarından biri olmuştur.