İbrahim SOYTÜRK

Tarihin tozlu sayfalarını karıştırdığımızda, bazı imzaların sadece kâğıt üzerinde kalmadığını, bir coğrafyanın kaderini tayin ettiğini görürüz. 9 Şubat 1934’te Atina’da atılan imzalar, tam da böyle bir öneme sahipti. Bugün “Balkan Antantı” olarak andığımız bu pakt, sadece dört devletin bir araya gelmesi değil; yükselen faşizm ve yaklaşan savaş tamtamlarına karşı yükseltilmiş bir barış barajıydı.

Fırtınadan Önceki Son Çıkış

1930’ların başı, dünya için tekinsiz bir dönemdi. Bir yanda İtalya’nın “Mare Nostrum” (Bizim Deniz) diyerek Akdeniz’de kurduğu hayaller, diğer yanda Almanya’da yükselen nasyonal sosyalizmin revizyonist hırsları… Avrupa’nın büyük güçleri yeniden silahlanırken, Balkanlar her zamanki gibi bu gerilimin merkezindeydi.

İşte bu noktada Mustafa Kemal Atatürk’ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesi, sadece romantik bir temenni değil, rasyonel bir dış politika doktrini olarak devreye girdi. Atatürk, yaklaşan büyük felaketi sezmişti. Balkan devletlerinin birbirine düşmesi, bölgeyi büyük güçlerin av sahası haline getirecekti.

Tayyare’den Masaya: Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya

Antant’ın katılımcılarını bir araya getirmek kolay olmadı. Ancak Türkiye ve Yunanistan arasındaki buzların erimesi, bu birliğin lokomotifi oldu.

• Türkiye: Batı sınırını güvence altına almak istiyordu.

• Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya: Sınır bütünlüklerini koruma derdindeydi.

Paktın 1. maddesi oldukça nettir: İmza eden devletler, sınırlarının güvenliğini karşılıklı olarak tekeffül ederler. Bu, “birimize yapılan saldırı, hepimize yapılmıştır” mantığının bölgesel bir provasıydı. Bulgaristan ve Arnavutluk’un revizyonist eğilimleri veya İtalyan etkisiyle dışarıda kalması bir eksiklik olsa da, mevcut dörtlü ittifak bölgenin en güçlü savunma hattını oluşturdu.

Bir Diploması Zaferi Olarak Balkan Antantı

Bu antlaşma, Genç Cumhuriyet’in sadece kendi sınırlarını koruma derdinde olmadığını, aynı zamanda bölge istikrarının kurucu unsuru olduğunu kanıtladı. 1937’de Doğu sınırlarını korumak için imzalanacak olan Sadabat Paktı ile birleştiğinde, Türkiye’nin iki kanatlı devasa bir güvenlik şemsiyesi kurduğunu görüyoruz.

Önemli Not: Balkan Antantı, Türkiye’nin Avrupa diplomasisindeki itibarını zirveye taşımıştır. Yayılmacı devletlere karşı “buradayız ve bir aradayız” mesajı, savaşın patlak verdiği 1939 yılına kadar bölgede caydırıcı bir güç olmuştur.

Bugünün Gözüyle Bakmak

Bugün Balkanlar hâlâ hassas bir dengede duruyor. 1934 Balkan Antantı bize şunu öğretiyor: Coğrafya kaderdir, ancak bu kaderi barışçıl diplomasi ve bölgesel iş birliğiyle yönetmek mümkündür.

Atatürk’ün 92 yıl önce attığı o adım, ideolojik saplantılardan uzak, tamamen milli menfaatler ve insanlık barışı üzerine kurulu bir vizyonun eseridir. Balkan Antantı, Türk dış politikasının “macera değil, istikrar” aradığının en somut nişanesidir.

Tarih unutmaz: Barış, onu koruyacak kadar cesur olanlar tarafından inşa edilir.