Rafet ULUTÜRK

Bundan yaklaşık 1300 yıl önce, Doğu Avrupa’da Kafkaslar ile Volga (İdil) Nehri arasındaki geniş sahada Türk kökenli Hazar Kağanlığı adıyla güçlü bir devlet ortaya çıktı. Hazarların yerleştiği coğrafya, Karadeniz ile Hazar Denizi arasındaki stratejik geçitleri kontrol ettiği için askerî ve ticari bakımdan büyük önem taşıyordu.

Bugün Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı forsundaki yıldızların tarihî Türk devletlerini temsil ettiği bilinir; bazı yorumlara göre bu sembollerden biri Hazarları da işaret eder.

1) Coğrafya ve Köken Tartışmaları

Hazar hâkimiyet sahası dönemlere göre değişmekle birlikte genel olarak Karadeniz’in kuzeyi, Kafkaslar, Volga havzası ve zaman zaman Tuna’ya doğru uzanan bölgelerle ilişkilendirilir. Bugünkü Azerbaycan ve Ermenistan çevresi de, dönem dönem Hazar nüfuzunun hissedildiği alanlar arasında sayılır.

Eski kaynaklarda Hazarların adının farklı yazımlarla geçtiği görülür. Çin kayıtlarında ve Grek/Latin metinlerinde, alfabe ve ses farklılıkları sebebiyle isimler değişebilir; bu yüzden adların birebir aynı biçimde aktarılmaması normaldir.

2) Dil ve Kültür

Arap ve Bizans kaynaklarında Hazarların askeri karakteri, disiplinleri ve bozkır kültürüne dayanan yaşam biçimleri anlatılır. Bazı seyyah ve tarihçiler, Hazar erkeklerinin bıyık ve saç biçimlerinden söz eder; toplumun savaşçı yönünü vurgular.

Hazarların dili konusunda farklı görüşler bulunur. Genel kabul; Hazarların Türk dünyasıyla bağlantılı olduğu, ancak dil ve lehçe meselesinin kaynak azlığı nedeniyle tartışmalı kaldığı yönündedir. Yine de Hazarların, Türk tarihinin önemli bir parçası olduğu açıktır.

3) Hazar Denizi ve Hazar Adı

“Hazar Denizi” adının, tarihî Hazar varlığıyla ilişkilendirildiği sıkça belirtilir. Bu adlandırmalar, bölgedeki tarihî güçlerin coğrafyaya bıraktığı izlerin bir örneği olarak görülebilir.

4) Süre ve “900 Yıl” Meselesi

Bazı anlatımlarda Hazar Kağanlığı için “900 yıl” gibi uzun bir süre zikredilir. Ancak Hazar siyasal varlığının başlangıç ve bitiş tarihleri kaynaklara göre değişir. Bu nedenle “900 yıl” ifadesi, çoğu zaman geniş bir tarih aralığını kapsayan yuvarlatılmış bir değerlendirme olarak ele alınmalıdır.

Buna rağmen, Hazarların yüzyıllar boyunca bölgede belirleyici bir güç olduğu konusunda şüphe yoktur. Özellikle 600–900’ler arası, Hazarların siyasî ve ekonomik bakımdan güçlü olduğu dönemler olarak anılır.

5) Başkentler ve Şehirler

Hazarların merkezî şehirleri zamanla değişmiştir. Kaynaklarda öne çıkan yerleşimler şunlardır:

Balancar (Balanjar): Erken dönem merkezlerden biri olarak anılır.

Semender (Samandar): Kafkaslara yakın, tarım ve bağlarıyla anılan önemli bir şehir olarak tasvir edilir.

İtil / Atil (Volga kıyısı): Özellikle ticaret ağlarının merkezinde yer alan, çok kültürlü yapısıyla dikkat çeken bir başkent bölgesi olarak anlatılır.

Dönemin büyük ticaret hatları üzerinde bulunan bu şehirler; Müslüman, Hristiyan ve Musevi toplulukların bir arada yaşadığı çok dinli/çok kültürlü bir yapıya sahipti.

6) Devlet Yapısı: Çifte Krallık Düzeni

Hazar yönetim sistemine dair en dikkat çekici anlatımlardan biri, “çifte krallık” modelidir. Bu modele göre:

Kağan: Sembolik/üst otoriteyi temsil eder.

Bek / Hakan-bek (ya da benzeri unvanlar): Askerî ve idarî işlerde daha etkin rol oynar.

Bu sistem, bozkır devlet geleneğinde görülen güçlü yönetim pratikleriyle ilişkilendirilir. Kaynaklar, düzenin hem siyasî istikrar hem de askeri sevk-idare açısından işlevsel olabildiğini aktarır.

7) Ticaret, Üretim ve İpek Yolu Bağlantısı

Hazar Kağanlığı’nın gücünün önemli bir kaynağı ticaretti. Hazar coğrafyası:

Avrupa ile Asya arasında geçiş hattıydı.

Volga havzası üzerinden kuzey-güney, doğu-batı ticaretini birleştiriyordu.

Ticareti yapılan ürünler arasında ipek, kürk, bal, balmumu, değerli eşyalar, madeni para ve baharat sayılır. Tarım ve balıkçılık da, özellikle nehir ve kıyı bölgelerinde önem taşır.

8) Bizans–Hazar İlişkileri ve Siyasi Evlilikler

Bizans ile Hazarlar arasında dönem dönem ittifaklar kurulmuştur. Özellikle Sasani/Pers güçleriyle ve daha sonra bölgede etkin olan güçlerle mücadele dengelerinde Hazarlar önemli bir aktör hâline gelmiştir.

Bu ilişkilerin sembolik örneklerinden biri, siyasi evliliklerdir. Bazı kaynaklarda, Bizans sarayına gelin giden Hazar soylu kadınlardan söz edilir. Bu çerçevede, “Çiçek (Tzitzak/İrene)” anlatısı, Bizans kroniklerinde geçen dikkat çekici bir örnek olarak değerlendirilir. Çiçek’in saray modasına etkisi, kıyafet üslubunun “Tzitzakion” adıyla anılması gibi detaylar, kültürel etkileşimi göstermesi bakımından önemlidir.

9) Din Meselesi ve Museviliğin Kabulü

Hazarların dinî kimliği zaman içinde değişen ve tartışılan bir konudur. Yaygın anlatılardan biri; Hazar yönetici elitinin belirli bir dönemde Museviliği benimsediği, ancak halkın ve bağlı toplulukların tamamının aynı inanca geçmediğidir. Bir imparatorluk yapısında farklı dinlerin birlikte var olması zaten olağandır.

Bu tercihin, bazı yorumlara göre siyasî denge arayışıyla (Bizans–İslam dünyası arasında) ilgili olduğu da ileri sürülür.

10) Hazarların Dağılması ve Sonrası

Hazar gücünün kırılmasında farklı etkenler sayılır: bölgesel savaşlar, ittifakların değişmesi, kuzeyde güçlenen unsurların baskısı, ticaret yollarının dönüşümü vb. Sonuçta Hazar topluluklarının bir kısmı farklı bölgelere yayılmış; bazıları başka devletlerin içinde erimiş, bazıları dinî-kültürel kimliğini koruyarak varlığını sürdürmüştür.

Hazar Kağanlığı, Doğu Avrupa–Kafkasya–Volga hattında yüzyıllarca etkili olmuş; hem askerî hem ekonomik hem de diplomatik yönü güçlü bir siyasî yapıydı. Çok kültürlü yapısı, ticaret ağlarındaki rolü ve Bizans dâhil büyük güçlerle kurduğu ilişkiler, Hazarlara tarih içinde özel bir yer kazandırmıştır.

Hazar tarihi, kaynakların sınırlılığı ve farklı yorumlar nedeniyle zaman zaman tartışmalı noktalar içerse de, Türk tarihinin önemli başlıklarından biri olarak daha fazla araştırılmayı hak eder.