Bazı tarihler vardır; yalnızca bir gün değildir. Bir milletin kalbinde yer eder, zaman geçtikçe silinmek yerine daha da derinleşir. 31 Mart 1918, Azerbaycan Türkleri için işte böyle bir tarihtir. Bu tarih, sadece geçmişte yaşanmış bir trajedinin yıldönümü değil; aynı zamanda hatırlamanın, yüzleşmenin ve insanlık adına ders çıkarma sorumluluğunun simgesidir.

1918’in çalkantılı günlerinde, Çarlık Rusyası’nın yıkılmasıyla birlikte Güney Kafkasya’da büyük bir otorite boşluğu oluştu. Bu boşluk, yalnızca siyasi dengeleri değil, toplumsal dokuyu da sarstı. Bakü başta olmak üzere Şamahı ve Guba gibi bölgelerde yaşanan hadiseler, kısa sürede sivilleri hedef alan büyük bir felakete dönüştü. 30 Mart ile 2 Nisan arasında yaşananlar, sadece bir güç mücadelesi değil; insanlık vicdanında derin izler bırakan bir kırılmaydı.

Tarih kitapları çoğu zaman mesafelidir. “Çatışma” der, “bastırma” der, “iç savaş şartları” der… Ama bu kelimeler, evleri yakılan insanların çaresizliğini, ailesini kaybedenlerin sessiz çığlığını anlatmaya yetmez. Oysa 31 Mart’ı anlamak için yalnızca arşivlere değil, insanın içindeki adalet duygusuna bakmak gerekir.

Bugün, 31 Mart Azerbaycanlıların Soykırımı Günü’nde; insanlık tarihine kara bir leke olarak geçen bu acı günü derin bir hüzünle anıyoruz. Başta Bakü, Şamahı ve Guba olmak üzere birçok bölgede hayatını kaybeden Azerbaycanlı kardeşlerimizi rahmet, saygı ve minnetle yad ediyoruz.
Bu büyük acı, milletimizin ortak hafızasında silinmez bir iz bırakmış; birlik, beraberlik ve kardeşlik duygularımızı daha da pekiştirmiştir. Ruhları şad, mekânları cennet olsun.

Ancak anmak, yalnızca geçmişe dönüp bakmak değildir. Asıl mesele, o acının bize bugün ne söylediğini anlayabilmektir. Çünkü tarih, sadece olup bitenlerin kaydı değil; aynı zamanda geleceğe bırakılmış bir uyarıdır. Eğer bir toplum yaşadığı acıları doğru okuyamazsa, o acılar yalnızca birer hatıra olarak kalmaz; aynı zamanda gelecekteki hataların da zeminini hazırlar.

31 Mart hadiseleri uzun yıllar boyunca gerektiği ölçüde uluslararası hafızada yer bulamadı. Bunun en önemli nedenlerinden biri, dönemin ideolojik atmosferi ve sonraki yıllarda hâkim olan tarih anlatılarıydı. Oysa hakikat, ne kadar örtülmeye çalışılırsa çalışılsın, bir gün mutlaka görünür hâle gelir. Önemli olan, bu hakikati öfke üretmek için değil; adaletli bir hafıza inşa etmek için kullanabilmektir.

Adaletli hafıza… Belki de bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz şey tam olarak budur. Çünkü hafıza iki farklı yöne evrilebilir: Ya geçmişin acılarını geleceğin nefretine dönüştürür ya da onları bir daha yaşanmaması gereken derslere çevirir. İnsanlık onuruna yakışan yol, ikinci olandır.

Azerbaycan Türklerinin 31 Mart 1918’de yaşadığı bu büyük acı, yalnızca bir milletin değil, aslında tüm insanlığın ortak meselesidir. Çünkü sivillerin hedef alındığı her olay, hangi coğrafyada yaşanırsa yaşansın, insanlığın ortak vicdanını yaralar. Bu yüzden 31 Mart’ı anmak, sadece bir tarihî sorumluluk değil; aynı zamanda ahlaki bir duruştur.

Bugün dünyaya baktığımızda, benzer acıların hâlâ farklı coğrafyalarda yaşandığını görüyoruz. Bu da bize şunu açıkça gösteriyor: Geçmişten ders alınmadığında, tarih kendini farklı biçimlerde tekrar eder. O hâlde 31 Mart’ı hatırlamak, sadece bir anma değil; aynı zamanda bir uyanış çağrısıdır.

Unutmamak gerekir ki, unutulan acılar tekrarlanır; hatırlanan acılar ise insanlığı olgunlaştırır. Bu yüzden 31 Mart 1918’de hayatını kaybeden Azerbaycan Türklerini anmak, yalnızca bir vefa borcu değil; aynı zamanda geleceğe karşı bir sorumluluktur.

Onlar artık yalnızca tarihin satırlarında değil; bir milletin hafızasında, bir coğrafyanın vicdanında yaşamaktadır. Ve her hatırlayış, aslında bir söz vermektir: Benzer acıların bir daha yaşanmaması için daha adil, daha duyarlı ve daha insanî bir dünya kurma sözü.

Allah, 31 Mart 1918’de hayatını kaybeden tüm masumlara rahmet eylesin. Ruhları şad, mekânları cennet olsun. Onların hatırası, sadece bir matem değil; aynı zamanda hakikat, adalet ve insanlık onuruna sahip çıkma iradesi olarak yaşamaya devam etsin.